په پښتو کښې د یې ګانو ډولونه
1-
مجهوله یې ( پسته یې) (ې)
هغه یې ده چې مخکینی ټکی یې خفیف زېر ولری. لکه: پېړ، تېر، شیدې، مستې، ادې
2-
ملینه یې (ی)
هغه یې ده چې مخکینی ټکی یې زور ولری. لکه: سړَی، لېونَی، سپَی، خټکَی.
3-
معروفه یې ( سخته یې) (ی)
هغه یې ده چې مخکینی ټکی یې زېر ولری. لکه: غوړِی، دوستِی، کالِی
4-
ثقیله یې ( ښځینه یې) (ۍ)
هغه یې ده چې مخکینی ټکی یې زورکی ولری او د ښځینه نومونو په پای کې راځی. لکه: چوکٌۍ، ډوډٌۍ، خولٌۍ
5-
کړواله یې ( ئ)
بعضې ژبپوهان ورته د ثقیله یې دوهم ډول وایی. دا یې یوازې د افعالو په اشتقاقی حالت کې راځی او آواز یې د ښځینه یې (ۍ) په شان دی.

د پښتو د یې ګانو په اړه بعضې معمول قواعد.
پسته یې (ې)_

د پستې یې آواز په لاندې تورو کې ښه تمثیل کېدای شی: ادې، شیدې، مستې.
1-
هغه لازمی افعال چې د فعلی ریښې مصدری حالت یې (ېدل) وی، د هغود مشتقاتو لمړۍ یې تل پسته یې (ې) وی.
د فعلی ریښې نه مطلب (ېدل) او د هغو اشتقاقی حالتونه (ېدم، ېدې، ېدئ، ېدو، ېدې، ېدل، ېده ، او ېږم، ېږې، ېږئ، ېږو، ېږې، ېږی، ېږه او نور) دی.
د مثال په توګه: کېږم، غوځارېږم، غورځېږم، رسېږم، او داسې نور.
2-
هغه مؤنث نومونه چې مفرد حالت یې په (ه) ختمېږی تل په (ې) جمع کېږی.
مثالونه: پیالې، کتابچې، غوښتنې، ښځې، مینځې، او داسې نور.
3-
ضعیف ضمیرونه چې رښتین صاحب ور ته د جلا ضمیرونو دوهم ډول ویلی دی (مې، دې، یې)
په پسته یې (ې) ختمېږی.
مثالونه: کتاب مې راکړه. ټوپ مې و واهه. ختم یې وکړ. پیاله دې راوړه.
4-
د هغو مذکرو نومونو جمع چې په (ان یا ګان) کېږی د هغو ښځینه حالت په (انې یا ګانې) ختمېږی.
مثالونه: معلمانې، ډاکټرانې، بیزوګانې، ترور ګانې او داسې نور.
5-
اکثر ادات هم په پسته یې (ې) ختمېږی.
د مثال په توګه: داسې، پورې، لاندې، باندې، ترې ، چېرې، ځنې، چې، او داسې نور.
6-
ډېرهغه صفتونه چې ښځینه نوم تعریفوی په پستې یې (ې) جمع کېږی. لکه خرابې خبرې، پستې غوښې، ترخې مندکې. البته ډېر استثنأت هم موجود دی لکه نه بدلېدونکی صفتونه (اساسی، مخفی، او نور). بعضې صفتونه چې مذکر حالت یې په (ی) ختمېږی، ښځینه حالت یې کېدای شی په پسته یې (ې) او یا ښځینه یې (ۍ) جوړ شی. د مثال په توګه: تږی سړی، نری سړک او تږې ښځه یا نرۍ لاره. دلته معمولاً که خج په لمړی سېلاب وی نو جمع یې په (ې) جوړېږی، او که خج په دوهم سېلاب وی نو بیاجمع یې په (ۍ) جوړېږی.
7-
هغه مونث نومونه چې په کانسوننټ ختمېږی په (ې) جمع کېږی. لکه: ورځ _ ورځې، لمن _ لمنې، ورېځ _ ورېځې، او ډېر نور
8-
بعضې ښځینه نومونه په (وې) جمع کېږی. کلاوې، ګناوې، بلاوې.
9-
ښځینه خاص نومونه چې په (ۍ، ا، و) نه ختمېږی هم د جمع او هم په اشتقاقی حالت کې (ې) په اخر کې اخلی. لکه: پروینې ډوډۍ وخوړله. خدیجې ته مې اوبه ورکړې.

ملینه یې ( ی)_
د دغې یې آواز په لاندې تورو کې اورېدلای شئ: سړی، منګی، لرګی، کوچنی، اوکرزی .
1-
ملینه یې که د نوم په اخر کې راشی نو هغه نوم یوازې مذکر نوم کېدای شی ( غیر له مقصورې یې نه چې له عربی نه راغلې ده او مؤنث نوم هم جوړولی شی. لکه فتوی، معنی او نور) او که د صفت په اخر کې راشی نو هغه صفت به حتماً مذکر نوم توصیفوی. مثالونه: تږی سړی راغئ. نری دېوال ونړېدئ. باید وویل شی چې ملینه یې د جملې د حالت په اساس تغیر کوی او په معروفه یې تبدیلېږی. لکه: تږی سړی ته مې اوبه ورکړې. کرزی رائیې وګټلې.
2-
هغه فعلی صفتونه ( پارټیڅپل) چې مفرد مذکر نوم توصیفوی په ملینه یې ختمېږی. مثالونه یې دا دی: تللی مسافر بېرته راغلئ. دا وران شوی هېواد زما هېواد دی. ما زنګ وهلی دی.
3-
که چېرته نوم په الف او یې ختم کېږی باید ملینه یې استعمال شی. لکه: ځای، پای، بډای، سرای، چای، او نانوای.

ښځینه یې (ۍ) –
په نومونو کې، دغه یې د بعضو مفردو مونثو نومونو په پای کې راځی. ډولۍ، بوډۍ، هګۍ او نور.
اکثراً همدا مفرد مونث نومونه د جمعې په شکل هم استعمالېږی. لکه ډېرې هګۍ مې وخوړې.
هغه ښځینه مفرد نومونه چې په سخته یې (ی) ختمېږی لکه دوستی، یاری، دښمنی او داسې نور، د هغو د جمع حالت او همدارنګه اشتقاقی حالت په ښځینه یې ختمېږی. لکه: ډېرې دوستۍ مې وکړ ې، ستا د یارۍ نه مې توبه، د دوستۍ اصول او داسې نور.
څنګه چې پورته وویل شول بعضې صفتونه چې مذکر حالت یې په (ی) ختمېږی، ښځینه حالت یې کېدای شی په پسته یې (ې) او یا ښځینه یې (ۍ) ختم شی. که چېرته خج په وروستی سېلاب وی نو په (ۍ) ختمېږی. او که خج په لمړی سېلاب وی نو بیا په (ې) ختمېږی. مثال: خوارکۍ غوا لېونۍ شوه.

کړواله یې ( ئ)
د دې یې آواز د ښځینه یې په شان دی خو کړواله یې، لکه څنګه چې له نامه نه یې څرګنده ده، یوازې د افعالو سره راځی. مثالونه: راځئ چې ځو. خلک په آرامه پرېږدئ. کرزی کابل ته ورسېدئ. ما له کړکۍ نه ټوپ وهئ (واهه) چې معلم را ننووت. تاسو څه کوئ؟ باید وویل شی چې کړواله یې یوازې د قندهار په لهجه کې د مذکر- مفرد- غایب دپاره استعمالېږی او په نورو لهجو کې فقط د جمع- مخاطب دپاره استعمالېږی 0
څنګه چې زه مسلکی سړی نه یم نو ځکه نه شم ویلای چې د پښتو اکاډېمۍ هدف څه شی وو چې د یوه آواز د پاره یې دوه توری را و ایستل. که ستاسو سره په دې اړه څه معلومات وی نو لطفاً راته و یې لیکئ.
سخته یې (ی)
دغه یې کېدای شی چې هم د ښځینه او هم د مذکرو نومونو په پای کې راشی.لکه: توتی، غوړی، دوستی، آرامی او نور.
سخته یې یوازې دغایب شخص د پاره د فعل د حاظر حالت د ریښو په پای کې راځی. مثالونه: احمد راځی، هوا خرابېږی، خلک ډوډۍ خوری، ښځې کالی مینځی.
سخته یې د اکثرو هغو صفتونو او نومونو په پای کې راځی چې یو د بل نه جوړ شوی وی.
مثالونه:
اسم صفت
اساس اساسی
وطن وطنی
کتاب کتابی
اسم صفت
خراپی خراپ
دوستی دوست
پاکی پاک